Deklinabidea osatzen — declinaciones nueves A2
Esta lleición integradora repasa cuatro declinaciones nueves qu’A2 amiesta al repertoriu d’A1 (NOR, NORK, NORI, NON, NOREN, NORA, NONDIK, NOREKIN). Son les qu’apaecen en cualquier exame A2 y completen la “rosa” del eusquera.
NORENTZAT — pa quién (destinativu)
-(r)entzat sobre’l sustantivu determináu
| Sustantivu | Forma | Asturianu |
|---|---|---|
| niretzat | niretzat | pa min |
| zuretzat | zuretzat | pa ti |
| beretzat / harentzat | beretzat | pa él/ella |
| guretzat | guretzat | pa nós |
| zuentzat | zuentzat | pa vós |
| haientzat | haientzat | pa ellos |
| Lander | Landerrentzat | pa Lander |
| la madre | amarentzat | pa la madre |
| los amigos | lagunentzat | pa los amigos |
Hau zuretzat da. — Esto ye pa ti.
Opari bat erosi dut Garazirentzat. — Merqué un regalu pa Garazi.
Liburu hau gazte ikasleentzat da. — Esti llibru ye pa los estudiantes mozos.
Variante: esiste tamién la forma -(r)endako, sinónima en munchos dialeutos: Garazirendako, niretzako/niretako. La estándar ye -rentzat.
NORAINO — hasta (llende)
-(r)aino sobre’l sustantivu (sigue la regla del NORA: vocal → +raino, consonante → +eraino)
| Asturianu | Eusquera |
|---|---|
| Hasta’l monte | mendiraino |
| Hasta Bilbao | Bilboraino |
| Hasta equí | honaino |
| Hasta ónde | noraino |
| Hasta’l cume | tontorreraino |
Korrika egin dugu plazaraino. — Corrimos hasta la plaza.
Bilboraino etorri zen eta gero itzuli. — Vino hasta Bilbao y depués volvió.
NORANTZ — hacia (direición)
-(r)antz sobre’l sustantivu (mesmu patrón que NORA)
| Asturianu | Eusquera |
|---|---|
| Hacia’l monte | mendirantz |
| Hacia casa | etxerantz |
| Hacia’l sur | hegorantz |
| Hacia ti | zurantz |
Etxerantz abiatu nintzen. — Dirixíme hacia casa.
Itsasorantz dago etxea. — La casa ta empobinada hacia la mar.
Diferencia con NORA (-ra): NORA indica destín concretu (“voi a Bilbao”); NORANTZ indica direición averada (“voi hacia Bilbao”, ensin garantía de llegar).
ZERGATIK / NORENGATIK — por causa de (motivativu)
Pa preguntar el motivu: zergatik? (¿por qué?). Pa responder con un sustantivu: -engatik.
| Sustantivu | Forma | Asturianu |
|---|---|---|
| nigatik | nigatik | por min (causa) |
| zugatik | zugatik | por ti |
| beragatik / harengatik | beragatik | por él/ella |
| Lander | Landerrengatik | por Lander |
| la madre | amarengatik | por la madre |
| el amor | maitasunarengatik | pol amor |
| la lluvia | euriagatik | pola lluvia |
Eskerrik asko etorri zarelako, niregatik! — ¡Gracies por venir, por min!
Berandu iritsi nintzen trafikoarengatik. — Llegué tarde por culpa del tráficu.
Zergatik egin duzu hori? — Zugatik. — ¿Por qué lo fixisti? — Por ti.
Nota: estrema -engatik (causa: “por culpa de”) de -rentzat (destinatariu: “pa”). N’asturianu tamién les estremamos («por» / «pa»), como n’eusquera.
NONGO / NOIZKO — de qué llugar / momentu
Yá visti NON (-an: en) n’A1. NONGO y NOIZKO converten un llugar o un tiempu en modificador (atributu):
| Asturianu | Eusquera |
|---|---|
| La xente de Bilbao | Bilboko jendea |
| El muséu de Donosti | Donostiako museoa |
| El periódicu **d’**hoi | Gaurko egunkaria |
| L’exame de mañana | Biharko azterketa |
| La fiesta de xunetu | Uztaileko jaia |
Ye’l casu NONGO/NOIZKO (-ko / -tako tres consonante): “d’ónde” / “de cuándo” en sentíu atributivu.
| Forma | Pa qué |
|---|---|
| -ko singular | Bilboko, etxeko, gaurko |
| -etako plural | etxeetako, mendietako, urteetako |
Atzoko afaria ona zen. — La cena d’ayer taba bona.
Bilboko etxebizitzak garestiak dira. — Les viviendes de Bilbao son cares.
Mendietako loreak ederrak dira. — Les flores de los montes son guapes.
Mini-tabla resume
| Casu | Sufixu | Pregunta | Exemplu |
|---|---|---|---|
| NORENTZAT | -rentzat | ¿pa quién? | Garazirentzat |
| NORAINO | -raino | ¿hasta ónde? | Bilboraino |
| NORANTZ | -rantz | ¿hacia ónde? | etxerantz |
| NORENGATIK | -engatik | ¿por causa de quién/qué? | euriagatik |
| NONGO | -ko | ¿d’ónde (atributu)? | Donostiako |
| NOIZKO | -ko / -tako | ¿de cuándo? | gaurko, atzoko |
Mini-testu integrador
Joan den astean Bilboraino joan ginen autobusez. Helmuga: hiriko museorako sarrera bana erostea. Bilboko jendea oso jatorra izan zen. Buelta hartzeko, taxi bat hartu genuen etxerantz: euri-jasa hain handia zen, ezen autoa euriagatik hondatu zen. Azkenean, ordu bat beranduago iritsi ginen Donostiako geltokira. Hori bai, etxean opari bat zegoen zain: niretzat, ama maitearen partez.
Repasu visual: la rosa del A2
Agora yá remanes tolos casos básicos:
| Casu | Pregunta | Sufixu | Exemplu (etxe) |
|---|---|---|---|
| NOR | ¿quién? | -a | etxea |
| NORK | ¿quién fai? | -ak | etxeak (suxetu) |
| NORI | ¿a quién? | -ari | etxeari |
| NON | ¿ónde? | -an | etxean |
| NORA | ¿a ónde? | -ra | etxera |
| NONDIK | ¿d’ónde? | -tik | etxetik |
| NOREKIN | ¿con quién? | -arekin | etxearekin |
| NOREN | ¿de quién? | -aren | etxearen |
| NONGO | ¿d’ónde (at.)? | -ko | etxeko |
| NORENTZAT | ¿pa quién? | -arentzat | etxearentzat |
| NORAINO | ¿hasta ónde? | -raino | etxeraino |
| NORANTZ | ¿hacia ónde? | -rantz | etxerantz |
| NORENGATIK | ¿por quién? | -arengatik | etxearengatik |
| -ZAZ / -Z | instrumental | -z | etxez |
| -RIK | partitivu (negación) | -rik | etxerik (ez dago) |
Retu A2: escribe una fras con cada casu usando’l sustantivu Garazi. Vas ver cómo funciona tola maquinaria del eusquera nuna sola persona.
Nota pedagóxica: estes declinaciones son la “puerta a B1”: si les domines, yá pues construyir frases riques n’información (destín, motivu, atributu, direición). En B1 afóndense los usos astrautos y amiéstense dalgunes más (instrumental con valor causal, partitivu estendíu).
Exercicios
"Lagunarentzat opari bat erosi dut" quier dicir…
¿Qué quier dicir "Bilboraino joan zen"?
Hacia'l monte = mendi .
Por culpa del amigu = lagun .